تبلیغات
گاهنامه عرفانی توتم - توتم پرچم جاوید جامعه
 
گاهنامه عرفانی توتم
                                                        
درباره وبلاگ


مدیر وبلاگ : مسعود امانی
نظرسنجی
دومین شماره مجله توتم را چگونه ارزیابی می کنید؟






صفحات جانبی
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
سه شنبه 11 مهر 1391 :: نویسنده : بهروز فرهادی

که افراد مى آیند و مى روند، اما جمع و روح جمعى مى ماند و تقدسش به دلیل همین جاوید بودن است.

تذکر:بعضی از بخش های این نوشته صرفا نقل قولی است از یکی از صاحبان فکر در این زمینه، ودلیل بر آن نیست که نگارنده آن را به طور کامل پذیرفته است.

ابتدا از هدفم برای نگاشتن این چند خط می گویم

به لطف خداوند و یاری دوستان شماره ی اول گاهنامه توتم در سال قبل منتشر و توزیع شد و خوش بختانه با استقبالی قابل قبول در بین دانش جویان روبرو شدیم، در همان آغزین روزهای انتشار مجله با سوالی از طرف عده ی زیادی از دانشجویان روبرو شدم که متاسفانه ناشی از درد همیشگی ما ایرانیان و به طورخاص تر قشر به اصطلاح علمی و باسواد جامعه بود.آری کمبود مطالعه ی ضمن درسی.شور بختانه آفت اصلی جامعه دانشگاهی ایران جای خالی مطالعه و بالطبع پایین آمدن سطح فکری دانشگاه و در آینده، جامعه خواهد شد....

توتم پرچم جاوید جامعه است

که افراد مى آیند و مى روند، اما جمع و روح جمعى مى ماند و تقدسش به دلیل همین جاوید بودن است.

تذکر:بعضی از بخش های این نوشته صرفا نقل قولی است از یکی از صاحبان فکر در این زمینه، ودلیل بر آن نیست که نگارنده آن را به طور کامل پذیرفته است.

ابتدا از هدفم برای نگاشتن این چند خط می گویم

به لطف خداوند و یاری دوستان شماره ی اول گاهنامه توتم در سال قبل منتشر و توزیع شد و خوش بختانه با استقبالی قابل قبول در بین دانش جویان روبرو شدیم، در همان آغزین روزهای انتشار مجله با سوالی از طرف عده ی زیادی از دانشجویان روبرو شدم که متاسفانه ناشی از درد همیشگی ما ایرانیان و به طورخاص تر قشر به اصطلاح علمی و باسواد جامعه بود.آری کمبود مطالعه ی ضمن درسی.شور بختانه آفت اصلی جامعه دانشگاهی ایران جای خالی مطالعه و بالطبع پایین آمدن سطح فکری دانشگاه و در آینده، جامعه خواهد شد.

به نوشتار خودم برمی گردم، سوالی که به کرات از من شد این بود که توتم یعنی چه؟ توتم اصلا چی هست؟ اسم جاییه؟ خوردنیه؟ و...عده ای از دوستان هم بودند که با بنیان این ماجرا درگیر بودند و هریک تلفظی نوین را به این واژه اطلاق می نمودند.

البته ناگفته نماند که در این بین عده ای از دوستان نیز بودند که با بحث های جالبی که در حضوراین عزیزان انجام شد نسبت به نوشتن این مقاله ترغیب شدم.

اما توتم؟

نخستین بار در دوران تحصیلی دبیرستان با کلمه ی توتم را در کتاب «توتم پرستی» اثر دکتر علی شریعتی دیدم.اغراق نیست اگر بگویم در همان نگاه اول مجذوب این واژه شدم و وقتی که توتم پرستی را با قلم جادویی دکتر شریعتی شناختم دریافتم که همان گونه که او در کتابش نوشت: «توتم هرکسی،خود اوست که در خارج از وی تجسم یافته است».

و بالاخره سال قبل که تصمیم گرفتم درخواست مجوز نشریه بدهم، نامی را شایسته تر از «توتم» نیافتم.

در ابتدا به تعریفی از توتم می پردازم، سپس تحلیل های تاریخی و جامعه شناسی از این مقوله را بیان می کنم باشد که مورد قبول واقع شود.

در لغت نامه دهخدا در کنار کلمه توتم این عبارت امده است:این کلمه ماخوذ از زبان قبایل سرخ پوست است و این قبایل ابتدایی، حیوانی را همچون نیاکان اولیه یا خدای اختصاصی قبیله ی خود مورد توجه قرار می دهند.

در مورد تحلیل های تاریخی این کلمه صحبت ها مختلف است اما گفته می شود که «و.ج.لانگ» نخستین کسی است که در شرح سیاحت ها و مطالعات علمی خود که در میان بومیان آمریکای شمالی انجام می داد، کلمه ی توتم را به کار برد.

توتمیسم قدیمی ترین مذهب جامعه شناختی

اگر به سیر تکامل بشر از ابتدا تا کنون نگاهی بیاندازیم می بینیم که در گرد آوری خوراک که شکار کردن وگوشت منبع اصلی غذای انسان بود، هر قوم و قبیله ای به ناچار خود را وابسته به حیوانات می یافت و بدین ترتیب برای آن موجود تقدسی که بدلیل نیاز به ادامه حیات بود را قایل می شد.و بدین ترتیب رفته رفته این تقدس تبدیل به توتمیسم شد.

این موضوع در اساطیر باستانی ایرانی نیز تا حدی تقدس دارد ولی به میزانی کم تر.نقش حیوانات در فرهنگ اسطوره ای و باستانی ایرانی و تقدسی که برای آنان وجود دارد کاملا بدیهی به نظر می رسد.تا آن جا فریدون(از اساطیر شاهنامه)بوسیله گاو برمایه،اردشیر(از پادشاهان دوره ساسانی)از بزی شیر خورده و هخامنش را عقابی می پرورد.علاوه بر این نقش سیمرغ در شاهنامه و هما در افسانه های ایرانی نیز بسیار پررنگ می نماید.

آیا از این مطالب می شود نتیجه گرفت که ایرانیان توتم پرست بوده اند؟

اما قبل از آن، آیا توتم پرستی همان بت پرستی است یا خیر؟

دکتر جمشید آزادگان،استاد تاریخ ادیان بر این باور است که توتم با بت فرق دارد.در واقع بت همیشه بصورت تعدادی مجسمه یا به طور کلی به شکل اجسامی که به دست خود بشر ساخته شده است، وجود داشته اند اما توتم شامل همه ی افراد یک گونه ی خاص از گیاه یا جانور می شود.در ضمن به ندرت دیده می شود که شامل شیء ساخته بشر شود.

افراد قبیله دارای توتم خود را از آن توتم جدا نمی بینند او را محترم شمرده و قبیله را به نام واعتبار توتم خود می شناسند.

توتم اصل یا نیای یک گروه اجتماعی ابتدایی را نشان می دهد که افراد قبیله خود را متعلق به آن می داند،از این رو توتم، محور زندگی گروه به شمار می آید.

این تعلق و وابستگی خود را درنام های افراد قبیله نیز نشان می دهد چنان که اگر جست وجوی در تاریخ بپردازیم به این نمونه ها بر می خوریم: گراز و گرگین از اسامی ایران باستان، جاماسب، و زرتشت(برگرفته از زرد اشتر) و حتی در دوران اسلامی نیز نام هایی از قبیل قوچ علی، گرگ علی و شیرعلی نیز بازمانده های همان اسامی توتمی اند.

بعدها کم کم با گسترش کشاورزی، توتم گرایی گیاهی رشد می یابد و اعتقاد به تقدس گیاهان نیز مانند جانوران رواج می یابد.در این باب نیز مثال های آشنای زیادی دیده می شود که برای نمونه می توان به روییدن گل سیاوش در هنگام ریخته شدن خون سیاوش در شاهنامه فردوسی اشاره کرد.

مثال های ارایه شده جهت تقریب بیش تر به ذهن شما دانشجویان عزیز از تاریخ ایران انتخاب شد در حالی که این نمونه ها در تاریخ سایر نقاط نیز دیده می شود.

بعدها با پیش رفت بشر،این اعتقاد و تقدس به تدریج به یک مذهب تبدیل می شود که به اعتقاد بسیاری از جامعه شناسان توتم پرستی ،مذهب ابتدایی بشریت بوده است.

بدلیل جست وجوها و تحقیقات زیادی که بر روی بومیان آمریکای شمالی و استرالیا در سده های پیشین، این مذهب ساده دارای مراسمی نیز شد که تقریبا در بین آن قبایل مشترک بود.

مراسم مذهب توتم پرستی به طور کلی به دو نوع تقسیم می شوند: مراسم منفی و مراسم مثبت.

1.مراسم منفی

در آیین توتم پرستی(توجه داشته باشید که هنوز از توتم پرستی به عنوان یک دین صحبتی نشده است و صرفا نام مذهب یا آیین را بکار برده ام، در ادامه بحث دین را با افکار دورکیم دنبال می کنیم) ،این مراسم منفی به صورت محرمات تعریف می شوند. در قبایل بدوی استرالیایی وقتی که یک فرد تازه وارد میخواهد به آیین آن ها وارد شود باید کارهایی را انجام داده تا آمادگی دریافت دستورات مربوط به قبیله را داشته باشد، و به اصطلاح خودشان، تولدی دوباره داشته باشد. گاها این مراسمات شامل زندگی به مدت طولانی در جنگل های دور افتاده و روزه داری به مدت طولانی به همراه تمرینات ریاضتی سخت می شود.این ها برای آن است که روح مقدس از پلیدی جدا شود. در نگاه آنان انسان نمی تواند با اشیا مقدس ارتباط داشته باشد، مگر اینکه آن چه را که پلید است از خود دور سازد و فرد برای اینکه بتواند در جامعه ای مذهبی زندگانی کند بایستی کمابیش به زندگی دنیوی پشت کند.پس بطور خلاصه آیین منفی اعمالی است که به وسیله آن شرایط رسیدن به آیین مثبت فراهم می گردد.

2.مراسم مثبت

بطور کلی کارهایی هستند که در این آیین انجام می شوند.قربانی کردن از این گونه مراسمات است.در واقع هدف از ضیافت قربانی کردن این است که در آن مومن و خدایش با یکدیگر مخلوط شوند و بین آن دو ارتباطی مقدس و سپند برقرار گردد.در این آیینمردان از زنان بالاتر بوده و پیران بر جوانان برتری دارند.از نگاه آن ها مرده موجودی مقدس می باشد و در مقابل یادمان او کار پلیدی را انجام نمی دهند.

در سیستان رسم است كه از میهمانان با قربانی كردن حیوانات پذیرائی شود، این امر كاملا سمبولیك می باشد و در واقع به منظور دفع شر از سر میهمانان و بازخرید حیات مقدس حیوانات توتم و اعطای آن به میهمان می بوده است.

توتمیسم از دید فلسفی انسانی

از ویژگی های این مذهب و سایر آیین های بدوی تقسیم دنیا و اشیا آن به دو نیرو است.یکی ساکره یعنی چیزی که مقدس و متبرک است و پروفان یعنی آن چیزی که مقدس نیست.

اعتقاد به  نیروی مقدس و شوم و نتایج خوب وبد آن، انسان را به سوی یکسریاصول واحکام خاص وا می داشت و کوشش هایی را که برای آمادگی و پذیرش و جلب آن قوا ضرورت داشت را موجب می شد.و بالطبع یکسری اصول وجود داشت که باید تحریم می شدند وآنان تابو بودند.

تمام اجزای عالم دارای روح خاصی اند که نامش مانا است.علاوه بر این در توتمیسم نیرویی به نام شورینگا هست که فقط در بعضی از اعضای کلان قبیله وجود دارد. این افراد روحانیون قبیله هستند و در فکر عوام قبیله نفوذ داشته و مورد احترام اعضای قبیله اند و این باعث می شود که دارای نقش انحصاری و امتیاز طبقاتی شوند.این افراد مسئول برگزاری مراسمات و آیین های مذهبی از قبیل نذر و قربانی هستند. به نظر می رسد که چنین باوری در تاریخ حیات انسان باعث شده که در کنار ضلع زور و زر، ضلع تزویر هم شکل بگیرد و عامل استبداد دینی و سیاسی در طول تاریخ بگردد.

 

توتم پرستی و تمایز مقدسات و امور عرفی

از دیدگاه هایی که در میان جامعه شناسان در مورد توتم پرستی بحث زیادی دارد، نظریه امیل دورکیم است.

جامعه شناسی دورکیم بیش تر مبتنی بر تحلیل و تعریف دین استوار است.

از نظر دورکیم،دین نظامی است یگانه از اعتقادات و اعمال مربوط به امور مقدس، و این اعتقادات باعث می شود که افراد معتقد به این باورها در یک جامعه متحد در کنار هم جمع شوند.دین از نیروهایی است که در افراد جامعه احساس الزام اخلاقی به در خواست های جامعه را ایجاد می کند.در واقع کار دین تشخیص مقدس از پلید است.

از این منظر دورکیم توتمیسم را ابتدایی ترین صورت دین تفسیر می کند.

او در کتاب خود(صور ابتدایی حیات دینی) به تحلیل بومیان استرالیایی می پردازد. شواهدی مبنی بر پرستش توتم در میان سرخ پوستان آمریکای شمالی، مصریان باستان، اعراب عربستان ویونانی ها دیده می شود.ولی شکل خاص آن در استرالیا دیده می شود.

از نظر دورکیم پرستش توتم، ساده ترین شکل مذهب است، او با استدلالی کوتاه به این نتیجه می رسد که توتمیسم برای ادیان بعدی به عنوان یک منشا و مبدا قرار می گیرد.

او می گوید :در دین ابتدایی، خدا نمی تواند چیزی بیش از خود کلان باشد وتصورات ایتدایی از خدا به شکل قابل مشاهده از حیوان وگیاه در می آید که به شکل توتم در می آید.

البته هیچ مدرکی وجود ندارد که توتمیسم طبق گفته ی دورکیم، سرچشمه ی همهی دین های دیگر باشد و دیگر این که بومیان استرالیا که دورکیم روی آنان تحقیق کرده، نمونه توتمیسم به طور تام به شمار نمی آیند.

توتم از دید فروید

فروید از افرادی است که در زمینه توتم تحقیقات زیادی انجام داده است ودر این زمینه صاحب نظر می باشد.

فروید معتقد است که بشر در ابتدا از گروهی تشکیل می شد که در آن نری به همراه چند ماده بود که نر بر گروه تسلط داشت.این پدر نیرومند پسران خود را از ماده ها دور نگه می داشت،پسران نیز تصمیم گرفتند که پدر را برای در دست گرفتن قدرت بکشند اما پس از انجام این کار پشیمان می شوند و برای جبران، دو کار انجام دادند: یکی این که نمادی را به شکل یک حیوان بجای پدر گذاشتند و خوردن آن حیوان توتمی را حرام اعلام کردند.بدین ترتیب برادران آیین توتم را ابداع کردند.

از دید فروید توتم در مراحل اولیه جد گروه بوده است و بعد ها تبدیل فرشته ی حامی و نگهبان قبیله می شود.

دین توتمی از احساس گناه و تلاش برای پرداخت کفاره و جبران گناه شکل می گیرد و نیز ادیان بعد هم در واقع کوشش هایی برای حل این مسئله اند.                   

من الله توفیق

                        منابع:

توتم پرستی، دکتر علی شریعتی

تاریخ جامع ادیان،ناس جان،ترجمه علی حکمت

صور ابتدایی حیات دینی، امیل دورکیم

توتم و تابو، زیگموند فروید





نوع مطلب :
برچسب ها :